بازگشت آرام غول‌های سرخ به هیرکانی؛ مرال‌ها جلوی دوربین آمدند!

به گزارش خبرنگار مهر، در حالی که آمارها از کاهش ۷۰ درصدی جمعیت گوزن مرال در نیم قرن گذشته حکایت دارد، ثبت تصاویر چهار رأس از این گونه ارزشمند در جنگل‌های لنگرود، روزنه امیدی برای حفاظت از این نماد تنوع زیستی جنگل‌های هیرکانی ایجاد کرده است.

گوزن مرال یا گوزن قرمز خزری (Cervus elaphus maral) به عنوان یکی از بزرگترین پستانداران جنگل‌های هیرکانی، طی دهه‌های اخیر با تهدیدات جدی از جمله شکار غیرمجاز، تخریب زیستگاه و تکه‌تکه شدن عرصه‌های جنگلی مواجه بوده است. مطالعات نشان می‌دهد جمعیت این گونه باشکوه از حدود چهار هزار و ۳۵۰ قلاده در سال ۱۳۵۶ به کمتر از ۷۵۰ قلاده در سال ۱۳۹۶ کاهش یافته که حکایت از افت ۸۲ درصدی دارد.

با این حال، خبر امیدوارکننده از شرق گیلان می‌رسد. حسین جهش، رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان لنگرود،** در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر از ثبت تصاویر زیبای چهار رأس گوزن قرمز در ارتفاعات جنگلی این شهرستان خبر داد.

جهش در این باره اظهار داشت: کارشناسان این اداره پس از هفته‌ها تلاش و پایش‌های مستمر، موفق شدند تصاویری از چهار رأس گوزن قرمز (مرال) را ثبت کنند که نشان از حضور پایدار این گونه در منطقه دارد.

امنیت زیستگاه؛ خط قرمز محیط‌بانان

رئیس اداره حفاظت محیط زیست لنگرود با تأکید بر نقش تعیین‌کننده امنیت در بقای مرال گفت: فراهم بودن شرایط امن در محیط زندگی این گونه، نقش تعیین‌کننده‌ای در بقای آن دارد. محیط‌بانان با حضور مستمر و تلاش شبانه‌روزی در عرصه‌های جنگلی، برای افزایش امنیت زیستگاه‌ها و حفاظت از حیات وحش اقدام می‌کنند.

وی پایش دوره‌ای و منظم زیستگاه‌ها در کنار همکاری و همراهی جوامع محلی را از مهم‌ترین عوامل مؤثر در حفظ و افزایش جمعیت این گونه ارزشمند در استان گیلان برشمرد.

مرال یا گوزن قرمز از نمادهای تنوع زیستی جنگل‌های هیرکانی است و در زیستگاه‌های گیلان از گونه‌های حمایت‌شده و شکار ممنوع محسوب می‌شود. این گونه در فهرست قرمز اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) در رده «در معرض خطر» (Endangered) قرار دارد و حفاظت از آن از اولویت‌های سازمان محیط زیست کشور است.

فصل جفت‌گیری؛ فرصت طلایی یا تهدید پنهان

جهش در ادامه با بیان اینکه زمان جفت‌گیری مرال‌ها از نیمه دوم شهریور تا نیمه دوم مهرماه است، هشدار داد: در صورتی که شرایط زیستگاه برای زادآوری مناسب نباشد، این موضوع می‌تواند موجب کاهش زادآوری و برهم خوردن ساختار جمعیتی مرال‌ها شود.

فصل جفت‌گیری به دلیل حساسیت بالای مرال‌ها و حضور آنها در عرصه‌های بازتر، یکی از حساسترین دوره‌ها برای این گونه محسوب می‌شود. در این ایام، نرهای بالغ برای جلب ماده‌ها با یکدیگر به رقابت پرداخته و صدای مخصوصی به نام «شاخ‌زدن» یا نعره کشیدن سر می‌دهند که همین امر آنها را در معرض دید شکارچیان غیرمجاز قرار می‌دهد.

ایران تنها ۲۱ منطقه باقیمانده برای مرال

بر اساس آخرین مطالعات علمی، جمعیت باقیمانده مرال در ایران تنها به ۲۱ منطقه حفاظت‌شده محدود شده و ۹۸ درصد این مناطق نیز روند کاهشی جمعیت را تجربه می‌کنند. امن‌ترین زیستگاه و اصلی‌ترین منطقه زادآوری مرال در کشور، منطقه حفاظت‌شده «البرز مرکزی» در استان مازندران با جمعیتی بین ۳۰۰ تا ۳۵۰ قلاده است.

منطقه حفاظت‌شده سیاهکمر در استان گیلان نیز از جمله زیستگاه‌های مهم این گونه محسوب می‌شود که خوشبختانه با تلاش محیط‌بانان و همکاری جوامع محلی، جمعیت مرال در آنجا روند نسبتاً باثباتی داشته است.

تهدیدات پیش روی مرال؛ از شاخ‌های قیمتی تا تغییرات اقلیمی

مهم‌ترین تهدید برای بقای مرال در ایران، شکار غیرمجاز است. هر قلاده مرال نر به دلیل شاخ‌های باارزشش، هدف اصلی شکارچیان قرار می‌گیرد. جریمه شکار هر قلاده مرال در ایران حدود هشت هزار دلار تعیین شده، اما این بازدارندگی کافی نبوده و متأسفانه هر ساله تعدادی از این گونه ارزشمند طعمه سوداگران حیات وحش می‌شود.

تخریب و تکه‌تکه شدن زیستگاه به دلیل ساخت جاده، توسعه مناطق مسکونی و کشاورزی، رقابت با دام اهلی برای دسترسی به منابع غذایی و در نهایت تغییرات اقلیمی از دیگر تهدیدات جدی فراروی این گونه است. مدل‌های اقلیمی پیش‌بینی می‌کنند که تا سال ۲۱۰۰ میلادی، تغییرات اقلیمی باعث کاهش قابل توجه زیستگاه‌های مناسب مرال خواهد شد.

امیدها برای بازگشت

با وجود شرایط بحرانی، اقدامات امیدوارکننده‌ای در سال‌های اخیر صورت گرفته است. اجرای طرح حفاظت ۲۴ ساعته در فصل جفت‌گیری، راه‌اندازی مرکز تکثیر و آموزشی مرال در منطقه دوهزار و سه‌هزار مازندران و مدلسازی زیستگاه‌های مطلوب برای اولویت‌بندی مناطق حفاظتی از جمله این اقدامات است.

ثبت تصاویر چهار رأس مرال در لنگرود نیز نشانه‌ای امیدبخش از اهمیت تداوم حفاظت میدانی، مدیریت زیستگاه و مشارکت مردمی برای صیانت از گونه‌های شاخص جنگل‌های هیرکانی در گیلان است. تجربه نشان داده در مناطقی که گشت‌های ضدشکار تقویت و چرای دام ممنوع شده، نرخ رشد جمعیت مرال مثبت بوده است.

کارشناسان معتقدند بقای گوزن مرال در جنگل‌های هیرکانی به عنوان یکی از میراث‌های طبیعی ارزشمند ایران، نیازمند عزم جدی نهادهای مسئول، افزایش نیروهای یگان حفاظت، برخورد قاطع با شکارچیان غیرمجاز، ایجاد کریدورهای امن بین زیستگاه‌های تکه‌تکه شده و مهم‌تر از همه، آگاه‌سازی و مشارکت جوامع محلی است. آینده این گوزن باشکوه در گرو تصمیمات و اقداماتی است که امروز گرفته می‌شود.